Yerelde türetici ekiplerini kurmak iyi bir fikir olabilir. Üretim ve tüketim yerelde yapılması gerekiyor. Dünyayı bir anda değiştiremeyeceğiz ama bu konvansiyonel gıda üretimi yavaş yavaş değişime yerelden başlamalı, yok olan ağı yeniden örmemiz gerekiyor. Örneğin biz Çanakkale’de bir sorumlu tüketici topluluğu oluşmasına önayak oluyoruz. O tüketici topluluğuna mensup Çanakkale’de yaşayanlar mutfak ihtiyaçlarını kurulan üretici ağından tedarik edebiliyor. Mutfak ihtiyaçlarınızın yakınınızda Kazdağları’nda sizin istediğiniz şekilde üretilmesi mümkün.

Tüketici süpermarketten alışveriş yapıyor, aldığı peynirin nerede üretildiğini, hangi koyunun sütünden üretildigini bilmeden alıyor. Ezbere, tadıyor ve alıyor, onun karşılığında bir para veriyor. Belki çok az daha fazla bir para ödeyerek -oldukça az bir farktan bahsediyorum- bildiği ürünü alabilir. Çünkü bilmenin bir bedeli var. Güvenin bir bedeli var. O bedeli ödeyip, yereldeki üretimi destekleyerek beslenebilir. Çiftçisini, hayvanını tanıyıp, tekrardan kendi yereliyle ilişki kurabilir. Tohum konusu işte buralara kadar gidiyor.

Bedel görünür değil. Ama o bedeli görünür hale getirdiğimiz zaman ödemek isteyenler çıkıyor. Biz işte biraz da bunun tercümanlığını yapıyoruz. “neden organik ürün pahalı?” sorusu yerine “Diğeri neden ucuz?” sorusunu sorarak işe başlayabiliriz. İkisi arasındaki farkın matematiğini yapmadan soruyoruz bazen soruları. Konuşmaya başlayınca ortaya çok makul, görünür bir tablo çıkıyor. Bedel ödeme konusunda sıkıntımız var. Ödeyeceğimiz bedeli o anda sonuna kadar sorguluyoruz. Ama o bedelin neden ve ne şekilde oluştuğunu sorgulamıyoruz.

Tek başına tohumlar değil, tohumlarla birlikte o tohumların yetiştiricilik bilgisinin de takası olması gerekiyor. Dolayısıyla bütün üretim bilgisinin takası gerçekleşiyor. Tohum takas şenlikleri bu nedenle çok önemli. İnsanlar herhangi bir konu çerçevesinde fiziksel olarak bir araya geldiklerinde o konu çok önemli hale geliyor. Bu nedenle insanların bir araya gelmeleri için tohum çok doğru bir konu.

Bizde geleneksel kültür ve tohumlarda kayıp çok hızlı ve fazla. Tohumla ilgili olarak da durum benzer – Türkiye’de üretilen buğdayın çok az bir kısmı yerli buğday çeşidi. Son yıllarda bu kayıp gittikçe de artmış durumda. Biz çok zengin bir ülkeyiz. İnanılmaz doğal kaynak ve genetik çeşitliliğe sahibiz. Ancak bu zenginlik hepsi bir aradaysa zenginiz, bir ögesi eksikse çok fakiriz. Tıpkı aşure gibi, fasulyeyi çıkardığın zaman sadece tadı eksilmiyor, bütünlük bozuluyor ve aslında berbat bir yiyecek oluyor. Fasulyesiz bir aşureyi kimse yemek istemez’! Coğrafi, doğal, biyolojik ve, kültürel çeşitlilik hepsi bir arada ve birbiriyle ilişki içinde olduğu zaman hakiki bir zenginlikle karşılaşıyoruz. Bir tanesini çekince fakir düşüyoruz.

Şimdi bir değişim sürecindeyiz. Hem var hem yok. Bir sürü tür yok oldu. Külahlı arpa, akdarı yok oldu. 20 sene öncesine kadar bunlar üretilirken şimdi hiç kalmamış durumda. Bazı çeşitler bir ambarın köşesinde duruyor. Ama buna rağmen halen var. Var olan mevcudun üzerinden yapılacak ne yapılacaksa. Çok kritik bir dönemdeyiz. Bu tohumlar küçük üreticinin elinde ve bu sebeple küçük üreticinin üretme kapasitesini artırmamız gerekiyor. Hektarlarla tarım yapan büyük üretici bu tohumları kullanmıyor ama küçük üreticinin bütün hayatı bu tohumlara bağlı. Türkiye’de daha çok tohum var ve çoğu için bir şeyler yapılabilir.

Hibritin de adıyla müsemma ikisinin arasında bir yeri var. Kötülüğü ise kendinden devam ettiremiyor olmasından, üretimi için ek yardıma ihtiyaç duymasından kaynaklanıyor. İçinde çeşitlilik içermeyen, standardize edilmiş tohum demek, genetiğiyle oynanmış tohum demek değildir. Yerel alternatifi yoksa organik tarımda bile bugün hibrid tohum kullanılabilir. Dolayısıyla hibrid tohum iki arada bir derede bir yerlerde. İstememizin, karşı durmamızın sebebi çiftçiyi bağımlı hale getirmesi.
Hindistan’daki toplu çiftçi intiharlarını düşünecek olursak, neden hibritin tehlikeli olabileceğini görürüz. Hatırlarsanız bundan bir kaç sene önce Hindistan’da ciddi sayıda çiftçi tarım ilacı içip intihar etti. Bunun sebebi şirketlerin ticari üretiminin yerli ve kendine yeterli küçük üretimin yerine geçmesi idi. O çiftçiler o zamana kadar geleneksel yöntemlerle kendi tohumlarını ekip biçiyorlardı, paraya ihtiyaçlar duymadıkları, fakir ama karınlarını sağlıklı yerel ürünlerle doyurdukları bir sistem içinde yaşıyorlardı. Birdenbire devreye para girdi. Bir başkasının ihtiyacı için robot gibi çiftçilik işine girdiler, o paraya bağımlı olarak yaşayıp kendi üretimlerini terk etmeye başladılar.

O süre içerisinde tohumlarını da kaybettiler, kendileri için gıda üretmeyi de bıraktılar. Bu çok kritik bir durumdu. Parayla gidip gıda satın aldılar. Şirketler verdikleri fiyatları düşürünce, ne gıda alacak paraları kaldı, ne de kendileri için üretebilecekleri gıda. Sonuçta aç kaldılar. Doğrudan hem parasız hem aç kaldılar. Hibrid tohum da aynı şekilde zamana yayılan ve sonuçları dramatik olacak bir potansiyele sahip. GDO ondan da tehlikeli çünkü kontrolsüz olarak yayılıyor ve etkileri son derece vahim olabiliyor.

Geleceğe dair ümit besliyorum. Burada yapılacak bir sürü şey var. Tüketici olarak ve ceplerinden bir takım paralar harcayarak ihtiyaçlarını karşılıyorlarsa, ben paramı nasıl bir sistemi destekleyerek harcıyorum diye sorgulamaları lazım. Bu konuda insanların bilgilenmeleri gerekiyor. Hiç farkında olmadan insanları, hayatı, kültürü sömüren bir sistemi destekliyor olabiliriz.

Kısaca; yapılacakları yapmadan ümitsizliğe kapılmak yok. Ki yaşadığımız çağda son nefese kadar yapılacak iş var. Demek ki ümitsizlik kapımızı hiç bir zaman çalmayacak!

Ergem Şenyuva